De social-mediarevolutie van Oudheid tot nu

in: Kijk Special Revolutie! (juni 2017)

De smartphone heeft een revolutie veroorzaakt in onze manier van communiceren. Maar vergeet niet dat die revolutie al eeuwen geleden begonnen is. Het schrift, de drukpers en de telegraaf veroorzaakten al ware social-mediarevoluties die de wereld volledig op z'n kop zetten.

Blader terug: Dure arbeid ondermijnt samenlev…
Blader verder: Hoe ontstaan revoluties?
Terug naar overzicht
Gebruikte Tags: ,
15 x bekeken
These icons link to social bookmarking sites where readers can share and discover new web pages.
  • Facebook
  • Twitter

1. Het schrift

Op een gehavend Grieks kopje dat is opgedoken in de Middellandse Zee staat een op het eerste gezicht gewone tekst. 'Ik ben het kopje van Nestor', begint de tekst. Het is een bijzonder kopje, om twee redenen. Ten eerste is het één van de oudst bekende zinnen in het Griekse alfabet. Ten tweede is het een gesproken tekst, die op een voorwerp is geschreven in de ik-vorm. Een soort spraakballonnetje dus. Zo vanzelfsprekend is het niet dat tekst een verlengstuk is van spraak.

 

De eerste kleiteksten die we kennen, met schrift in de vorm van spijkertjes, stammen uit 3400 voor Christus uit de Mesopotamische stad Uruk. Er werd uitsluitend geschreven in bullets, zou je kunnen zeggen: contracten of inventarislijsten. Ieder symbool correspondeerde met een bepaald voorwerp. Dit schrift had dus nog helemaal niets met spraak te maken. In China gebeurde dit overigens pas tegen 1500 voor Christus, op zijn vroegst, in een geheel eigen schrift.

 

In de loop der eeuwen verschenen er steeds meer symbolen die klanken of lettergrepen symboliseren. Met deze innovatie werd het mogelijk om abstracte en complexe zinnen vast te leggen. Deze vinding begon vanaf 2600 voor Christus heel Mesopotamië en Egypte te veroveren.

 

Veroveren kun je letterlijk nemen. Antropologen zien namelijk een duidelijk verband tussen het schrift en onderdrukking. Voor het schrift kon je alleen invloed uitoefenen via het woord, dat vluchtig en tijdelijk is. Maar met het schrift werd het ineens mogelijk om een gebied te onderwerpen, wetten uit te vaardigen, belasting te heffen en de mensen onderworpen te houden. Pas met het schrift konden de grote veroveringsrijken opkomen.

 

Maar het schrift leidde tot nog iets anders. Het schrift leidde tot een andere manier van denken. Daar was dus wel de denkstap voor nodig om niet een lijst, of een wet, maar een gesproken woord op schrift te stellen, zoals in het voorbeeld van het kopje. Langzaam maar zeker werd de tekst een verlengstuk van de geest, en kwam daar ook los van. Het ging op zichzelf staan. De letter maakte abstract denken mogelijk, logica. En daarmee ook wetenschap, geschiedenis en literatuur.

 

Het complexe schrift was aanvankelijk vooral een handig instrument voor de machthebbers. Maar langzaam maar zeker sijpelde de techniek door naar de massa. Een paar innovaties waren daarbij cruciaal. In de regio waar Semitische, Fenicische en Griekse volken elkaar ontmoetten, ontstond op een bepaald moment een schrijfwijze waarbij één teken correspondeerde met één medeklinker. De Grieken voegden daar vervolgens ook nog klinkers aan toe. Zo ontstond iets radicaal nieuws: het alfabet, een tool die gewone stervelingen in een paar jaar konden leren beheersen. Een techniek dus, die alle mensen, van hoog tot laag, in principe de kans gaf om te communiceren op afstand en te leren logisch te denken. Dit was werkelijk revolutionair.

 

Het alfabet maakte de brief mogelijk, pure sociale media. Sommige mensen wisten hele netwerken van briefschrijvers op te zetten, om maar niks te missen van wat er in de wereld gebeurde. De Romein Cicero was zo'n bekende social-mediagebruiker, die iedereen opriep om hem nieuws en roddel te sturen. En net als wij werd hij bedolven onder onzinnieuws. 'Denk je echt dat ik van jou de resultaten wil horen van de gladiatorgevechten?', klaagde hij eens tegenover een vriend die hem elke dag updates stuurde.

 

Vooral de nieuwe beweging van christenen, waar veel arme en gewone mensen bijhoorden, bracht het schrift naar de massa. Zij leunden sterk op geschreven teksten om hun leer te verspreiden. Met hulp van sociale media bereikte de apostel Paulus in de eerste eeuw na Christus meer mensen dan Cicero, en de kerk gebruikte nieuwe technologie (het boek, het paginanummer) om lezen makkelijker te maken. Dit zou het aanzien van de wereld volledig veranderen.

 

De elite had de letter uitgevonden, maar de massa had dit geheime wapen gestolen, en kon voortaan zelf meedoen.

 

 

2. Boekdrukkunst

 

 

Na de val van het Romeinse Rijk nam de geletterdheid dramatisch af. Alleen de monniken in de kloosters namen de tijd om boeken over te schrijven, maar dat was erg duur en tijdrovend. Bovendien kwam er geen papyrus meer uit Egypte, dus het was behelpen met peperduur perkament, gemaakt van dierenhuid.

 

De kerk was een radicale sociale beweging geweest, maar dat vuur was op veel plaatsen gedoofd. Mensen die de Bijbel in spreektaal wilden vertalen, werden met harde hand bestreden. Radicale hervormers protesteerden tegen het machtsmisbruik en waagden hun leven door de Bijbel bij het gewone volk te brengen. Maar het bleef bij lokale bewegingen. Een andere belangrijke vernieuwing waren de universiteiten. Door de toegenomen handel groeide de honger naar kennis over de klassieken. Maar geschreven kennis bleef een voorrecht voor de elite. In 1424 had zelfs de Universiteit van Cambridge maar 122 boeken staan.

 

Halverweg de 15e eeuw deed een Duitse goudsmid, Johann Genfleisch zur Laden zum Gutenberg, een wereldschokkende uitvinding: de drukpers. Dat was een efficiënte manier, gebaseerd op de nieuwste metallurgische inzichten, om drukletters te gieten en daarmee inkt te persen op papier, een niet lang daarvoor uit China overgewaaide techniek. Er waren een paar mensen voor nodig om de drukpers te bedienen, en het was een monnikenwerk om genoeg drukletters te gieten om een pagina te kunnen printen. Maar als je dat eenmaal had gedaan, kon je productie draaien. In 1455 printte Gutenberg de hele Bijbel in 180-voud.

 

De rest van dit artikel kun je lezen door de special te bestellen!

Geen reacties





(optioneel veld)
(optioneel veld)
Beantwoord de vraag om te bewijzen dat je geen robot bent die viagra verkoopt.

Reactiemoderatie staat aan op deze site. Dit betekent dat je reactie niet zichtbaar zal zijn, tot deze is goedgekeurd door een beheerder.

Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.


Blader terug: Dure arbeid ondermijnt samenleving in achterbuurten…
Blader verder: Hoe ontstaan revoluties?
Terug naar frankmulder.info